Belediye iştirakleri mal ve hizmet aldıkları tedarikçilere ödeme yaparken vergi borcu sorgulamak zorunda mıdır? 5.000 TL üzeri her ödemede vergi borcu kesintisi yapmadan hak sahibine para aktarılmasının mali sorumluluğu nedir? Sayıştay’ın denetim raporları ışığında,  6183 sayılı Kanun’un 22/A maddesindeki emredici kontrol yükümlülüğünü ve muhasebe birimlerinin sorumluluğu nelerdir.

Kamu sermayeli şirketlerde (belediye iktisadi teşekkülleri ve iştirakleri) muhasebe ve finans birimlerinin sıklıkla düştüğü kritik yanılgılardan biri, kendilerini özel hukuk tüzel kişisi sayarak kamu alacaklarının tahsilatına ilişkin emredici vergi güvenlik tedbirlerinden muaf zannetmeleridir.

Pek çok belediye şirketinde, mal temin edilen veya hizmet satın alınan firmaların kestikleri faturalar; Hazine ve Maliye Bakanlığı’na vadesi geçmiş borcu olup olmadığı sorgulanmaksızın doğrudan yüklenicinin banka hesabına havale edilmektedir.

Sayıştay denetçilerinin belediye şirketleri nezdinde gerçekleştirdiği denetimlerde; 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu kapsamına giren tüm belediye iştiraklerinin hak sahiplerine ödeme yapmadan önce 6183 sayılı Kanun’un 22/A maddesi uyarınca vergi borcu sorgulaması yapmasının kanuni bir zorunluluk olduğunu ve bu kuralın ihlalinin kamu görevlileri açısından müşterek mali sorumluluk doğuracağını tescillemiştir.

1. Hukuki Dayanak: 6183 Sayılı Kanun Madde 22/A ve Tebliğ Hükümleri

Devletin kamu alacaklarını güvenceye almak amacıyla getirdiği bu mekanizmanın yasal omurgası şu normlara dayanır:

  • 6183 Sayılı Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanun (md. 22/A): 4734 sayılı Kanun kapsamına giren kurum ve kuruluşlar ile kamu tüzel kişiliğine haiz idarelerin; mal, hizmet veya yapım işleri nedeniyle hak sahiplerine yapacakları ödemeler sırasında, ilgililerin vadesi geçmiş amme borcu bulunup bulunmadığına ilişkin belge (Vergi Borcu Yoktur Yazısı) arayacakları ve borç varsa ödemeden keserek vergi dairesine aktaracakları hüküm altına alınmıştır.

  • 4734 Sayılı Kanun Kapsamı (md. 2): Belediyelerin doğrudan veya dolaylı olarak sermayesinin yarısından fazlasına sahip olduğu tüm şirketler ve teşekküller 4734 sayılı Kanun kapsamındadır. Dolayısıyla Türk Ticaret Kanunu’na tabi bir anonim veya limited şirket olmaları, onları 6183 sayılı Kanun’un 22/A kapsamından muaf kılmaz.

  • Tahsildat Genel Tebliği (Seri: A Sıra No: 1): 03.03.2020 tarih ve 31057 sayılı Resmî Gazete ile yapılan düzenleme uyarınca; vergi borcu sorgulama zorunluluğunda dikkate alınacak vadesi geçmiş borç alt sınırı 5.000,00 TL olarak belirlenmiştir.

2. Uygulama Adımları: İdare Ödemeyi Nasıl Yapmalıdır?

Muhasebe veya finans yetkilisinin faturayı doğrudan ödemesi kanuna açık aykırılıktır. İşlemesi gereken yasal zincir şu şekildedir:

  1. Belge Arama: Yapılacak ödeme tutarı tebliğ limitini aşıyorsa, Gelir İdaresi Başkanlığı (GİB) entegrasyonu üzerinden veya mükellefin getireceği resmi yazı ile vadesi geçmiş borç sorgulanır.

  2. Mahsup ve Aktarım: İstihkak sahibinin 5.000 TL’nin üzerinde vadesi geçmiş amme borcu varsa; bu tutar hakedişten kesilerek ilgili vergi dairesi hesabına aktarılır, artan bakiye yükleniciye verilir.

3. Sorgulama Yapılmamasının Doğurduğu 3 Ağır Risk

Vergi borcu sorgulanmadan yapılan ödemeler belediye şirketlerini ve imza yetkililerini şu tehlikelerle karşı karşıya bırakır:

  1. Ödemeyi Yapanların Şahsi Müteselsil Sorumluluğu: 6183 sayılı Kanun’un 22/A maddesinin en ağır yaptırımı; belge aramadan ödeme yapan kamu veya şirket görevlilerinin, kesilmesi gereken amme alacağından (ve cezasından) müteselsilen sorumlu tutulmasıdır. Vergi dairesi, tahsil edemediği vergi için faturayı ödeyen şirket genel müdürüne veya mali işler müdürüne rücu edebilir.

  2. Haksız Rekabet ve Kamu Güvenliği: Bir yandan devlete vergi borcunu ödemeyen firmaların diğer yandan belediye şirketlerinden düzenli hak ediş tahsil etmesi hem piyasadaki dürüst vergi mükellefleri aleyhine haksız rekabet yaratır hem de kamu maliyesinin tahsilat disiplinini zedeler.

  3. Mali Tablolarda Hata: Şirketin yapması gereken yasal kesintileri (stopaj, amme alacağı emaneti) muhasebeleştirmemesi, şirket içi mali kontrollerin zafiyet içinde olduğunu gösterir.

Belediye İştirakleri ve Mali İşler Birimleri İçin Kontrol Listesi

Belediye şirketlerinde görev yapan harcama yetkilileri, genel müdürler ve muhasebe müdürlerinin şu prosedürleri ivedilikle devreye alması gerekmektedir:

  1. ERP / Muhasebe Yazılımına Otomatik Blokaj Koyun: Şirketin muhasebe programında, 5.000 TL üzerindeki mal ve hizmet alımı ödeme emirlerinin sistemden çıkışı “Vergi Borcu Yoktur Belgesi Girişi” yapılmadan bankaya iletilemeyecek şekilde kilitlenmelidir.

  2. GİB Web Servis Entegrasyonunu Tamamlayın: Her fatura için kâğıt ortamında yazı beklemek yerine Gelir İdaresi Başkanlığı’nın kamu kurumlarına sunduğu sorgulama servisleri şirketin muhasebe altyapısına entegre edilmelidir.

  3. Önce Devlete, Sonra Müteahhide: Hak sahibinin vergi borcu bulunması durumunda faturanın tamamının firmaya ödenmesi kesinlikle durdurulmalı; borç tutarı doğrudan vergi dairesinin ilgili banka hesabına havale edilip makbuzu ödeme evrakına eklenmelidir.

  4. Geriye Dönük Cari Hesap Taraması: Denetim öncesinde, yıl içinde yapılmış yüksek montanlı ödemeler gözden geçirilmeli; eksik kalan vergi borcu yazıları ilgili dönemler itibarıyla arşivlenmelidir.