Kamu ihale mevzuatında sözleşmenin yürütülmesi aşamasında en sık tereddüt yaşanan konuların başında iş artışı ve iş eksilişi uygulamaları gelmektedir. 4735 sayılı Kamu İhale Sözleşmeleri Kanunu’nun 24’üncü maddesi genel çerçeveyi çizerken, uygulamanın teknik ayrıntıları ve sınırları Kamu İhale Genel Tebliği’nin 26’ncı maddesinde netleştirilmiştir.
Bu rehberde; mal ve hizmet alımlarında iş artışının hangi sözleşme türlerinde uygulanabileceğini, süreklilik arz eden işlerdeki süre sınırlamasını ve çok kalemli mal alımlarındaki dengeleme kurallarını mevzuat ekseninde inceliyoruz.
1. Götürü Bedelli Alımlarda İş Artışı Yapılamaz
Kamu İhale Genel Tebliği m. 26.1 uyarınca, 4735 sayılı Kanun’un 24’üncü maddesindeki %20’ye kadar iş artışı yetkisi yalnızca birim fiyat teklif alınmak suretiyle ihale edilen mal ve hizmet alımlarında geçerlidir.
İş artışının yapılabilmesi için şu iki yasal koşulun birlikte gerçekleşmesi zorunludur:
-
Sözleşmeye esas proje/kapsam içinde kalması,
-
İdareyi külfete sokmaksızın asıl işten ayrılmasının teknik veya ekonomik olarak mümkün olmaması.
Kritik Kural: Götürü bedel üzerinden sözleşmeye bağlanan mal ve hizmet alımlarında iş artışı yapılması mevzuat gereği mümkün değildir.
2. Süreklilik Arz Eden Hizmetlerde Süre Uzatımı Yasağı
Güvenlik, temizlik, personel çalıştırılmasına dayalı hizmetler gibi süreklilik arz eden ve birim fiyat üzerinden akdedilen sözleşmelerde iş artışı mekanizması sıklıkla yanlış yorumlanmaktadır (Tebliğ m. 26.2).
-
Yalnızca Miktar Artışı: İş artışı, sadece ifa edilen işin fiziki/operasyonel miktarının artırılması yoluyla yapılabilir (örneğin personel sayısının veya hizmet lokasyonunun artırılması).
-
Süre Uzatılamaz: İşin takvim süresi uzatılarak (örneğin 12 aylık sözleşmeyi 14 aya çıkararak) sözleşme bedelinde iş artışı oluşturulamaz.
3. Çok Kalemli Mal Alımlarında %20 Kuralı ve Kalemler Arası Dengeleme
Birden çok mal kaleminden oluşan alımlarda iş artışı ve eksilişi uygulanırken bütçe ve kalem dengesinin sağlanması için Tebliğ m. 26.3 iki kademeli bir kural seti öngörmüştür:
Temel Kural
Asıl olan; her bir münferit mal kaleminde artışın veya eksilişin, o kalemin sözleşmedeki tutarının %20’si ile sınırlı kalmasıdır.
Kalemler Arası Aktarım ve Dengeleme (İstisnai Esneklik)
İdarenin bazı kalemlerde öngörülen miktarlara ihtiyaç duymaması halinde mevzuat esneklik sağlamaktadır:
-
Bazı mal kalemlerinde, o kalemin tutarının en fazla %20’sine kadar iş eksilişi yapılabilir.
-
Bu eksilişten doğan bütçe payı, ihtiyaç duyulan diğer kalemlere kaydırılabilir.
-
Bu durumda; artırılan kalemlerde kalem tutarının %20’sinden fazla artış yapılması hukuken mümkündür.
-
Temel Şart: Toplam sözleşme bedelinin kesinlikle aşılmaması zorunludur.
Kritik Denetim ve Sayıştay Uyarısı:
Her ne kadar Tebliğ m. 26.3 kalemler arası aktarıma imkân tanısa da, Sayıştay denetim raporlarında bu uygulamanın ciddi bir ihale zafiyeti yarattığı sıklıkla vurgulanmaktadır.
Kalem bazında birim fiyatları dengesiz (aşırı yüksek veya sembolik düşük) verilmiş sözleşmelerde yapılan aktarımlar; ihalenin ilk yapıldığı tarihteki teklif sıralamasını fiilen değiştirebilmektedir. Sözleşme sürecinde yapılan bu tür revizyonlar neticesinde, ihalede 2. olan veya elenen diğer istekli firmaların toplam tekliflerinin aslında daha avantajlı hale gelmiş olabileceği tespit edilmekte; bu durum ise 4734 sayılı Kanun’un 5’inci maddesinde düzenlenen temel ilkelerin (saydamlık, rekabet ve eşit muamele) ihlali olarak Sayıştay sorgularına konu olabilmektedir. Dolayısıyla idarelerin, kalemler arası aktarım yaparken ihale tarihindeki alternatif teklif dengesini ve kamu menfaatini mutlaka gözetmesi gerekmektedir.
İdareler İçin Kontrol Listesi
-
Sözleşme türü birim fiyatlı mı? (Götürü bedelli alımlarda süreç başlatılamaz)
-
Hizmet alımında yapılan artış süre uzatımına mı dayanıyor, yoksa fiziki miktar artışına mı?
-
Çok kalemli alımlarda eksiliş yapılan kalemlerde %20 sınırı aşıldı mı?
-
Yapılan aktarımlar sonucunda toplam sözleşme bedeli aşıldı mı?
Yahya Bozdoğan
Kamu Yönetimi ve Satın Alma Süreçleri Danışmanı