4734 sayılı Kamu İhale Kanunu’nun 3’üncü maddesinin (g) bendi, kapsama dahil kuruluşların piyasa koşullarında ticari ve sınai faaliyetlerini aksatmadan yürütebilmeleri amacıyla getirilmiş özel bir istisna hükmüdür. Bu düzenleme, Kanun’un ceza ve ihalelerden yasaklama hükümleri hariç tutulmak üzere, genel ihale usullerine tabi olmaksızın mal ve hizmet alımı yapılmasına imkân tanır. Ancak anılan istisnanın uygulanabilirliği; alımı yapılacak konunun niteliği, Kamu İhale Kurulu’nun uygunluk onayı, alımın kümülatif tutarı ve temel ihale ilkeleriyle sıkı kurallara bağlanmıştır.
4734 sayılı Kanun’un 3’üncü maddesinin (g) bendinde yer alan hüküm uyarınca, bu istisnadan yalnızca Kanun’un 2’nci maddesinin birinci fıkrasının (b) ve (d) bentlerinde sayılan kuruluşlar yararlanabilir. Anılan bentler kapsamında; kamu iktisadi kuruluşları, iktisadi devlet teşekkülleri ve bunların doğrudan veya dolaylı olarak sermayesinin yarısından fazlasına sahip bulunduğu kuruluşlar, özelleştirme kapsam ve programında bulunup hisselerinin yarısından fazlası kamuya ait olan müesseseler ile il özel idareleri, belediyeler ve bağlı ortaklıklarının sermayesinin yarısından fazlasına sahip olduğu şirketler ve birlikler yer almaktadır. Genel ve özel bütçeli idareler gibi doğrudan kamu tüzel kişileri bu kapsama dahil olmayıp, istisna yalnızca ticari ve sınai faaliyette bulunan bu teşekkül ve şirketler için geçerlidir.
İlgili kuruluşların yürüttüğü her alımın kendiliğinden istisna kapsamında değerlendirilmesi hukuken mümkün değildir. Alımın; ticari ve sınai faaliyetler çerçevesinde, doğrudan mal ve hizmet üretimine veya kuruluşun ana faaliyetlerine yönelik olması, Hazine garantisi veya doğrudan bütçenin transfer tertibinden aktarma yapılmak suretiyle finanse edilmemesi şarttır. Alımın bu niteliği taşıyıp taşımadığı ve istisna kapsamında yapılıp yapılamayacağı hususunda yetkili merci Kamu İhale Kuruludur.
Kuruluşlar, ihtiyaç duydukları mal veya hizmet alımının istisna kapsamında olduğunu belirterek Kamu İhale Kurumu’na yazılı başvuru yapmak zorundadır. Kamu İhale Kurulu; kuruluşun ana sözleşmesini, fiili faaliyet alanını ve alımın doğrudan üretim veya ana faaliyetle olan organik bağını inceleyerek bir karar verir. Yalnızca Kamu İhale Kurulu tarafından uygun görülerek kabul edilen mal ve hizmet alımları 3/g bendi kapsamında temin edilebilir; Kurulun uygunluk kararı bulunmayan alımların bu bent kapsamında yapılması mevzuata aykırılık teşkil eder.
Kurul onayı alınmış olsa dahi, alımların yürütülmesinde parasal limit ve temel ihale ilkelerine uyulması emredicidir. 4734 sayılı Kanun’un 5’inci maddesinde yer alan eşik değerlerin ve parasal limitlerin altında kalmak amacıyla alımların kısımlara bölünemeyeceğine dair amir hüküm, istisna alımları için de bağlayıcıdır. Kamu İhale Genel Tebliği’nin 4.3.3’üncü maddesinde bu husus açıkça düzenlenmiştir. Tebliğ uyarınca, 4734 sayılı Kanun’un 3’üncü maddesinin (g) bendi kapsamında gerçekleştirilecek ve yıllık planlama yapılabilen (yıl boyunca periyodik olarak alınması gereken) mal ve hizmet alımlarında değerlendirme, söz konusu ihtiyaçların yıllık toplam yaklaşık maliyeti dikkate alınarak yapılmalıdır. Planlanabilen yıllık ihtiyaçların, anılan bentte belirlenen ve her yıl güncellenen parasal limitin altında kalmasını temin etmek amacıyla parçalara bölünerek yapılması Kanun’a açık aykırılık oluşturur.
Sonuç olarak; Kurulca istisna kapsamında olduğu onaylanan alımlarda dahi hem işin fonksiyonel bütünlüğünün korunması hem de yıllık kümülatif tutarın yasal sınırı aşmaması şarttır; kümülatif tutarın sınırı aştığı durumlarda ise alımın 4734 sayılı Kanun’un temel ihale usulleriyle gerçekleştirilmesi zorunludur.
Unutmayın bu istisnadan yararlanabilmek için üç temel kriterin bir arada bulunması zorunludur:
-
Faaliyetin Niteliği: Alımın, doğrudan mal ve hizmet üretimine ya da ana faaliyet alanına ilişkin bulunması,
-
Finansman Kaynağı: Alımın Hazine garantisi veya merkezi bütçenin transfer tertibinden aktarma yoluyla finanse edilmemesi,
-
Parasal Limit: İlgili mal veya hizmet alımının yaklaşık maliyeti ile sözleşme bedelinin her yıl Kamu İhale Kurumu tarafından güncellenen parasal limitin altında kalması.
Yahya Bozdoğan
Kamu Yönetimi ve Satın Alma Süreçleri Danışmanı