Yıl boyunca düzenli olarak tüketilen spor malzemeleri, çim tohumu, gübre veya kimyasallar parça parça doğrudan teminle (22/d) alınabilir mi? İhtiyaçların parasal limitlerin altında kalacak şekilde bölünmesi idareye ve şirket yöneticilerine nasıl bir cezai sorumluluk yükler? Sayıştay Başkanlığı’nın Kayseri Spor Etkinlikleri A.Ş. 2024 Denetim Raporu (Bulgu 4), doğrudan teminin bir “genel satın alma yöntemi” olarak kullanılamayacağını ve 4734 sayılı Kanun’un 60. maddesindeki şahsi yaptırımları net bir dille ortaya koydu.

Kamu idarelerinde ve belediye iktisadi teşekküllerinde satın alma birimlerinin en sık başvurduğu hatalı pratiklerin başında, açık ihale süreçlerinin getirdiği teknik şartname, ilan süreleri ve komisyon bürokrasisinden kaçınmak amacıyla alım limitlerinin altına inilerek doğrudan temin yöntemine sığınılması gelir.

Özellikle spor tesisleri, park-bahçeler veya sosyal tesis işleten belediye şirketlerinde; yıl boyunca periyodik olarak tüketileceği önceden bilinen ve planlanabilir nitelikteki mal alımları, anlık piyasa talepleri gibi gösterilip parçalara bölünerek 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu’nun 22/d bendi kapsamında tek tek satın alınmaktadır.

Sayıştay Başkanlığı’nın yayımladığı Kayseri Spor Etkinlikleri Turizm İnşaat Sanayi ve Ticaret A.Ş. 2024 Yılı Düzenlilik Denetim Raporu (Bulgu 4); bu uygulamanın açık bir mevzuat ihlali olduğunu, kamu kaynağını ölçek ekonomisinden mahrum bıraktığını ve ilgililer hakkında disiplin, ceza ile tazmin sorumluluğu doğuracağını hükme bağlamıştır.

1. Uyuşmazlığın Konusu ve Olayın Özeti

Denetime tabi şirket bünyesinde gerçekleştirilen satın almalar incelendiğinde;

• Tesislerde sürekli ihtiyaç duyulan elektromekanik kartlı dolap kilitleri, çim tohumu ve gübre, spor malzemeleri, havuz kimyasalları ve temizlik ürünleri ile muhtelif mobilya alımlarının,

• Yıllık toplam ihtiyacı ve yaklaşık maliyeti açık ihale yapılmasını gerektirmesine rağmen,

• 2024 yılı için büyükşehir sınırları dahilinde geçerli olan 622.756,00 TL doğrudan temin limitinin altında kalacak biçimde kısımlara bölündüğü,

• Alımların açık ihale usulü yerine 4734 sayılı Kanun’un 22/d maddesi üzerinden peyderpey yapıldığı,

tespit edilmiştir.

Şirket savunmasında, bulguya iştirak edildiğini ve söz konusu alımların 2025 yılından itibaren açık ihale usulüyle yapılacağını bildirmiştir.

2. Hukuki Omurga: Kanunun Temel İlkeleri ve “Kısımlara Bölme Yasağı”

Mevzuat, doğrudan teminin temel bir satın alma usulü olmadığını, istisnai bir kolaylık yöntemi olduğunu şu kesin emredici kurallarla çizer:

• Temel İlkeler (4734 md. 5): İdareler; saydamlığı, rekabeti, eşit muameleyi, kamuoyu denetimini ve kaynakların verimli kullanılmasını sağlamakla yükümlüdür. Aynı maddenin amir hükmü açıktır:

  “Eşik değerlerin veya parasal limitlerin altında kalmak amacıyla mal veya hizmet alımları ile yapım işleri kısımlara bölünemez.”

• Yıllık Planlama Şartı (Kamu İhale Genel Tebliği md. 4.3.3): Tebliğ açıkça belirtir: Yıl boyunca düzenli olarak tüketilen ve yıllık planlaması yapılabilen mal ve hizmet alımlarında, doğrudan temin limitinin aşılıp aşılmadığı yıllık toplam yaklaşık maliyet üzerinden değerlendirilir. Yıllık gereksinim tek bir açık ihaleyle toplu olarak karşılanmalıdır; bu alımların aylara, haftalara veya birimlere bölünmesi açık kanun ihlalidir.

• Basiretli Tacir İlkesi (TTK md. 18): İktisadi amaçla kurulan bir belediye şirketi, toptan alımla elde edeceği iskonto ve ölçek ekonomisi avantajını terk edip parça parça perakende fiyatlardan mal alıyorsa, basiretli tacir gibi hareket etme ve kamu kaynağını verimli kullanma özenini ihlal etmiş sayılır.

3. Kısımlara Bölerek Alım Yapmanın 3 Kritik Zararı

1. Ölçek Ekonomisinin Kaybı: Bir spor tesisi yıl boyunca 10 ton gübre, 500 adet kilit veya binlerce spor malzemesi tüketecekse, bunu tek bir açık ihale ile toplu aldığında piyasadan ciddi bir fiyat kırımı elde eder. Parça parça alındığında hem yıl içindeki enflasyonist fiyat artışlarına doğrudan maruz kalınır hem de perakende kâr marjı ödenir.

2. Denetimden ve Rekabetten Kaçırma: Doğrudan teminde ilan zorunluluğu, teminat alma şartı ve yeterlik belgesi incelemesi aranmaz. Bu esneklik, alımların piyasaya duyurulmadan dar bir tedarikçi çevresine yönlendirilmesi riskini doğurur.

3. 4734 Sayılı Kanun Madde 60 Müeyyidesi: 4734 sayılı Kanun’un 60. maddesinin üçüncü fıkrası; Kanun’un 5. maddesindeki temel ilkelere aykırı şekilde ihaleye çıkan, onay veren veya alım yapan kamu ve şirket görevlileri hakkında disiplin cezası, adli ceza kovuşturması ve oluşan kamu zararının genel hükümlere göre şahıslarına rücu edilmesini (tazmin) emreder.

Satın Alma Birimleri ve Yöneticiler İçin Rehber: Hangi Alım Nasıl Yapılmalı?

Belediye şirketleri ve kamu idarelerinin denetimlerde cezai sorumlulukla karşılaşmaması için şu çalışma modeline geçmesi şarttır:

Değerlendirme ve Sonuç

Doğrudan temin (22/a-d), idarelere acil ve küçük ihtiyaçları gidermek üzere verilmiş bir istisnadır; kurumların veya belediye şirketlerinin ana satın alma usulü haline getirilemez.

Bir ihtiyacın yıl boyunca düzenli olarak ortaya çıkacağı biliniyorsa, birimlerin tek tek talep açarak 22/d sınırının altında alım yapması iyi niyetli bir pratiklik değil, kanunun arkasından dolanmaktır. İdareler her yılın başında ihtiyaç analizlerini tamamlamalı, benzer nitelikteki tüm tüketim kalemlerini birleştirerek 4734 sayılı Kanun’un 19. maddesi gereğince açık ihale usulü ile sözleşmeye bağlamalıdır.