4734 sayılı Kamu İhale Kanunu’nun 3/(g) maddesi kapsamında istisna tanınan bir belediye şirketi, alımlarını hiçbir iç düzenleme olmaksızın serbestçe yapabilir mi? KİK istisna kararı almak tek başına yeterli midir? Sayıştay’ın Antalya İnsan Kaynakları A.Ş. 2024 Denetim Raporu (Bulgu 3), istisna kapsamındaki alımların mutlaka şirket yönetimince çıkarılacak yazılı bir “Satın Alma Usul ve Esasları” yönergesine bağlanması gerektiğini ortaya koydu.

Kamu iktisadi teşebbüsleri ile belediye şirketlerinin piyasa dinamikleri içerisinde esnek, hızlı ve ticari teamüllere uygun hareket edebilmeleri amacıyla kanun koyucu, bu kuruluşlara 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu’nun 3/(g) maddesi ile sınırlı bir istisna tanımıştır.

Ancak uygulamada belediye şirketleri tarafından sıklıkla düşülen en büyük yanılgı; “İstisna kapsamına girdik, dolayısıyla 4734 sayılı Kanun bütünüyle devre dışı kaldı; dilediğimiz usul ve yöntemle, serbestçe piyasadan alım yapabiliriz” düşüncesidir.

Sayıştay Başkanlığı’nın Antalya İnsan Kaynakları A.Ş. 2024 Yılı Düzenlilik Denetim Raporu’nda yer alan Bulgu 3, istisna alımlarının idari keyfiyete bırakılamayacağını; şirketin kendi “İstisna Kapsamındaki Alımlara İlişkin Usul ve Esaslar Yönergesi”ni yürürlüğe koymasının hukuki bir zorunluluk olduğunu tescillemiştir.

1. Uyuşmazlığın Konusu ve Olayın Gelişimi

  • KİK Başvurusu ve Kararı: Şirket, ana faaliyet konusuna yönelik mal ve hizmet alımlarının istisna kapsamında değerlendirilmesi amacıyla Kamu İhale Kurumu’na (KİK) başvurmuş ve KİK Düzenleyici Kurulu 2024/DK.D-198 sayılı Kararı ile şirketin hangi alımlarının 3/(g) kapsamında olduğunu, hangilerinin ise kapsam dışı kaldığını belirlemiştir.

  • Denetim Tespiti: KİK kararı alınmış olmasına rağmen şirketin, bu alımları hangi kurallarla, hangi onay mercileriyle, nasıl bir piyasa araştırmasıyla ve hangi sözleşme koşullarıyla yapacağını belirleyen yazılı bir “Usul ve Esaslar” düzenlemesi yapmadığı tespit edilmiştir.

  • Şirketin Savunması: İdare, denetim döneminde 3/(g) kapsamında fiilen alım yapılmadığını, 2025 ve sonraki yıllarda uygulanmak üzere usul ve esasların hazırlık çalışmalarının sürdüğünü bildirmiştir.

2. 4734 Sayılı Kanun Madde 3/(g) İstisnası Nedir?

4734 sayılı Kanun’un 3’üncü maddesinin (g) bendi uyarınca;

  • Belediye şirketlerinin ticari ve sınai faaliyetleri çerçevesinde,

  • Doğrudan mal ve hizmet üretimine veya ana faaliyetlerine yönelik ihtiyaçları için yapacakları,

  • Yaklaşık maliyeti ve sözleşme bedeli kanuni parasal limiti aşmayan (2024 yılı için 95.508.971,00 TL) mal ve hizmet alımları,

ceza ve ihalelerden yasaklama hükümleri haricinde Kanun’un ilan, ihale ve sözleşme usullerinden muaf tutulmuştur.

3. İstisna Sınırsız Bir Serbestlik Sağlar mı?

Sayıştay denetçilerinin altını çizdiği normlar hiyerarşisi, istisnanın sınırlarını net şekilde çizer:

  1. Temel İlkelerden Muafiyet Yoktur: 3/(g) istisnası, idareyi yalnızca 4734’ün katı bürokratik ihale prosedürlerinden muaf tutar. Kanun’un 5. maddesindeki rekabet, saydamlık, eşit muamele ve kaynakların verimli kullanılması ilkeleri ile 62. maddedeki temel kurallar istisna alımları için de geçerliliğini korur.

  2. Kişisel Sorumluluk Riski (Madde 60): Kanunun 60. maddesinin son fıkrası; 5. maddedeki temel ilkelere aykırı alım yapan veya izin veren harcama yetkilileri ve yöneticiler hakkında disiplin soruşturması, ceza kovuşturması ve zararın şahsen tazmini yaptırımlarını öngörür. Belli bir yazılı kurala tabi olmayan alımlarda bu risk doğrudan yöneticiye yansır.

  3. Mevzuat Dayanağı (4964 Sayılı Kanun): 4964 sayılı Kanun’un geçici 1. maddesi, 3. madde kapsamındaki istisna alımları yürüten idarelerin kendi esas ve usullerini çıkararak yürürlüğe koymalarına açık yasal zemin sağlamaktadır.

4. Belediye Şirketlerinin Çıkaracağı “Usul ve Esaslar” Neleri İçermelidir?

Sayıştay bulgusuna konu olmamak ve şirket satın alma operasyonlarını güvenceye almak için Yönetim Kurulu kararıyla onaylanan bir yönergede asgari şu başlıklar yer almalıdır:

  • Yaklaşık Maliyet Tespiti: Piyasa fiyat araştırmasının kimler tarafından, en az kaç firmadan teklif alınarak yapılacağı,

  • Onay ve İmza Limitleri: Hangi tutara kadar birim müdürünün, hangi tutarda genel müdürün, hangi tutardan sonra Yönetim Kurulu’nun onay vereceği,

  • Satın Alma Usulleri: Açık eksiltme usulü, doğrudan pazarlık usulü veya kapalı teklif yöntemlerinin hangi durumlarda işletileceği,

  • Yasaklılık Teyidi: Alım yapılacak isteklilerin KİK yasaklılar listesinden kontrol edilme zorunluluğu (Zira 3/g alımlarında da yasaklı firmalardan alım yapılamaz),

  • Muayene, Kabul ve Sözleşme: Mal ve hizmetin tesliminde kabul komisyonu teşkili ve sözleşme taslakları.

Belediye İştirakleri ve Şirket Yöneticileri İçin Yol Haritası

  1. KİK İstisna Kararını Tek Başına Yeterli Görmeyin: KİK Düzenleyici Kararı yalnızca hangi işlerin 3/(g) kapsamına girdiğini belirler; bu işlerin şirket içinde nasıl bir prosedürle satın alınacağını belirlemez.

  2. Yönergenizi Hazırlayın ve Onaylatın: İstisna kapsamındaki işler için şirket hukukçuları ve mali uzmanlarınca bir “4734 Sayılı Kanun 3/(g) Maddesi Kapsamında Yapılacak Mal ve Hizmet Alımlarına İlişkin Usul ve Esaslar” metni hazırlanmalı ve Şirket Yönetim Kurulu kararıyla tescil edilmelidir.

  3. Parasal Sınırı Yıl Bazında Takip Edin: Her yıl Kamu İhale Tebliği ile güncellenen parasal limit aşılmamalı; bu limitin altında kalmak amacıyla aynı mahiyetteki ihtiyaçlar kısımlara bölünmemelidir.

  4. Dosyalamayı Şeffaf Yapın: Doğrudan üreticiden veya piyasadan yapılan alımlarda dahi alternatif fiyat teklifleri, teknik şartnameler ve komisyon tutanakları denetime hazır şekilde satın alma dosyasında muhafaza edilmelidir.